Пособие составлено на основе использования элементов интенсивной методики обучения казахскому языку. Оно предназначено для взрослой аудитории, ранее не изучавшей казахский язык icon

Пособие составлено на основе использования элементов интенсивной методики обучения казахскому языку. Оно предназначено для взрослой аудитории, ранее не изучавшей казахский язык


Схожі
Казахский государственный женский педагогический...
Міністерство освіти І науки україни...
Методика определения стойкости криптосистем 20 Криптопротоколы, их классификация...
Програма державного екзамену з фізики та методики її викладання для студентів 5-го курсу напряму...
Баландина Н. Ф.,Дегтярёва К. В.,Лебеденко С. А. Русский язык: 7кл...
Методика наука про навчання ім. Цілі, зміст, принципи, методи І засоби навчання ім...
Дистанційний курс Заголовок Підвищення кваліфікації заступників директорів шкіл з виховної...
Тема. Методика вивчення алгебраїчного матеріалу...
Програма фа к ультативного курсу для 1 0...
Назва програми (у тому числі для класів з поглибленим І профільним вивченням предмету )...
Наталія Грицай лекції з методики навчання біології як основа формування індивідуального...
Рекомендованной литературы по украинскому (русскому) языку для абитуриентов поступающих в 2007...



страницы: 1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11
повернутися в початок


Аудан аумағынан Сілеті, Талдыбай, Қыздың қарасуы, Семізбай, т.б. өзендер ағып өтеді. Сілетітеңіз, Теке, Кішкенекөл, Саржан, Қондыбай сияқты ірі өзендері бар. Теке көлінің көлемі 260 шаршы шақырым, минералдарға, күкіртсутекті тұнба қорына, аудан жері селеу, қыпшақ, жусан, сұлыбас, қамыс тәрізді өсімдіктерге бай.


Аудан халқы көпұлтты: қазақтар, орыстар, украиндар, татарлар, немістер, белорустар және т.б. Ірі елді мекендер: Кішкенекөл, Чехово, Аққұдық, Қаратерек, Бидайық, т.б.


Уәлиханов ауданында 68 ЖШС және 4 АҚ құрылып, жұмыс істейді. Аудан аумағында 1 орталық аудандық аурухана, 14 фельдшерлік пункт, 32 жалпы білім беретін мектеп, 1 кәсіби-техникалық мектеп, 2 мектепке дейінгі мекеме, 5 клуб, 5 кітапхана бар. Кішкенекөл поселкесінде «Ел тынысы» аудандық газеті шығады.


Ауданнан шыққан белгілі тұлғалар: халық жазушысы, драматург С.Жүнісов, Қазақстанның және Азияның бірнеше дүркін чемпионы А.Қазымбетов, Социалистік Еңбек Ері К.Мүсіпов және басқалары.


Шал ақын ауданы


Шал ақын ауданы 1928 жылы Төңкеріс ауданы негізінде құрылған. 1930 жылы Төңкеріс және Рыковский аудандары біріктіріліп, Марьевка ауданы деп аталған. Сергеевка су қоймасын салуға байланысты аудан орталығы Сергеевка қаласына көшіріліп, аудан аты Сергеевка деп өзгертілген. 1999 жылдан бастап аудан Шал ақын атауын алды. Аудан көлемі 4,8 мың шаршы шақырым. Халқы 31,0 мың. Аудан халқы көпұлтты. Оны 43 әр түрлі ұлт өкілдері мекендейді. Аудан құрамына 11 селолық округ, 45 елді мекен кіреді. Аудан орталығы – Сергеевка қаласы.


Ауданның табиғаты өте бай. Ағаш өсімдігі жағынан алып қарасақ, 79%-ы аққайың. Ормандар мен тоғайларды бұғы, қасқыр, түлкі, елік, қабан, қоян, қарсақ және басқа да жабайы аңдар мекендейді. Республикамыздағы ірі су қоймаларының бірі осы ауданда орналасқан. Ол – 1966 жылы салынған Сергеевка су қоймасы, оның сыйымдылығы 693 млн. м3. Су бөгетінің ұзындығы 280 м. Сонымен қатар, ауданда 100-ден аса шағын көлдер бар.


Шал ақын ауданы негізінен егін шаруашылығымен айналысады. Онда 41 кітапхана, 16 мәдени ошақ пен клубтар бар. 1986 жылдан бастап ауданда тарихи-өлкетану мұражайы жұмыс істейді. 1934 жылдан бастап аудандық «Новатор» және 2000 жылдан бері «Парыз» газеттері жарық көреді. Аудан аумағында жасақталған «Ақ бидай», «Родник» топтары аудан мәдениетін дамытуға үлкен үлес қосуда.


«Винзавод» АҚ, Азоттық-оттекті зауыт, «Шаров» шұжық зауыты, сүт өнімдерін өндіретін «Жігер» ЖШС, «Асылхан-Агро» ЖШС жұмыс істеуде.


Ауданнан Республикамызға танымал Тоғжан ақын (1856-1909), Қожанбай ақын-шежіреші (1884-1933), Модахмет Тырбиев (1882-1956) шыққан. Бұл кісілердің ақындық салт-дәстүрлерін Ғ.Малдыбаев, И.Әлібаев, А.Нұртазин, Е.Қонарбаев және тағы басқалары жалғастырған. Ауданның құрметті азаматтарының бірі – Г.Бельгер.


^ БІЗДІҢ ҚАЛАМЫЗ


Петропавл қаласы – Солтүстік Қазақстан облысының орталығы. Ол Есіл өзенінің жағасында орналасқан. Петропавл қаласының негізі 1752 жылы қаланған. Біздің қаламыз онша үлкен емес. Біздің қаламызда екі жүз елу мыңнан астам адам тұрады. Қаланың жаңа аудандарының бірі - жиырмасыншы мөлтекаудан. Қалада Н.Погодин атындағы орыс, С.Мұқанов атындағы қазақ драма театрлары, сондай-ақ, қуыршақ театры бар.


Қаланың басты көшесі – Қазақстан Конституциясы көшесі. Бұрын бұл Ленин көшесі деп аталған. Мұнда әдемі ғимараттар да көп. Қалалық, облыстық әкімдік, С.Мұқанов атындағы кітапхана, тарихи-өлкетану мұражайы, орталық әмбебап дүкен, «Қызылжар» қонақ үйі, қаланың үлкен саябағы да осы көшеде.


Қалада Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті, колледждер мен тағы да басқа оқу орындары бар. Орталық «Алтын базар» Интернационал көшесінде орналасқан. Қаланың ішінде автобустар, троллейбустар жүреді. Жазда қаламыз жап-жасыл, көшелерінің екі жағында теректер өсіп тұр. Петропавлдықтар өз қаласын мақтаныш етеді. Маған да біздің қаламыз ұнайды, өйткені мен осында туып-өстім.


Петропавл қаласы жылдан-жылға көркейіп келеді. Қазіргі кезде жаңа әдемі үйлер салынып жатыр.


Отработайте произношение новых слов, употребите их в своих предложениях. Используя глоссарий к тексту, переведите текст.


орталық – центр, центральный, қаланған – основан, мөлтекаудан, ықшамаудан – микрорайон, кітапхана – библиотека, алаң – площадь, өлкетану мұражайы – краеведческий музей, ескерткіш – памятник, ғимарат – здание, мақтаныш етеді – гордятся, саябақ – парк, оқу орындары – учебные заведения, терек – тополь, ұнайды – нравится, өйткені – потому что.


Найдите в тексте следующие словосочетания, запомните их.


Основан в …, не очень большой, имени С.Муканова, один из новых районов, Октябрьская площадь, основная улица, красивые здания, по обеим сторонам, гордятся.


Докажите, почему Вам нравится наш город


Маған біздің қала ұнайды, өйткені мен осында туып-өстім.


Келесі мәтіндерді аударыңыз. - Переведите следующие тексты.


САЯБАҚ


Мұрағаттағы материалдарға қарағанда, Қызылжар қаласында алғаш рет саябақ салуға талпыныс жасау 1850 жылы басталып, 1861 жылы Вознесенская көшесінің оң жағынан 50 гектар жер бөлінеді. Н.В.Гогольдің “Ревизор” спектаклінің қойылымынан түскен қаржыға алғашқы көшеттер отырғызылады. Ал барлық көшеттердің саны – 15 мың түп. Саябақтың бүкіл аумағында біркелкі жер телімдерін гүлзарлар бөліп тұрды, ал қақ ортадағы гүлзарға көлемі үлкен дөңгелек клумба орналастырылды. Саябаққа терек, үйеңкі, акация сияқты таңсық емес ағаштар отырғызылды. Оларды күтуде кемдік болмаса керек, саябақ ХІХ ғасырдың соңына қарай айнала төңіректегі ең үлкен жасанды орманға айналды.


1967 жылы саябақтың алаңы 16,5 гектарға дейін, яғни үш есе кеміді. Себебі оның аумағында аурухана, тұрғын үйлер де түрғызылды.


Қазір саябақтың аумағы 34,5 гектар жерді алып жатыр. Онда ағаштар мен шіліктердің 29 түрі бар.


Бұл саябақ қаланың жүрегі сияқты қақ ортада тұр. Оны жақсы көрмейтін қала тұрғыны жоқ шығар.


Жанға жайлы саябақ әлі талай ұрпаққа, талай мейманға құшағын жаяды деп сенгіміз келеді. Ғасырлар бойы қаланың көз тартары, көңіл бөлері болып келе жатқан көне саябақты келер ұрпақтар үшін сақтау қаланың әр тұрғынының парызы болып саналады.


^ ПОШТА БӨЛІМШЕСІ


1926 жылы Бас почтамт салу жөнінде шешім қабылданды. Оның құрылысы 1929 жылы әрең аяқталды. Бұл өзі кірпіштен қаланған екі қабатты қоныс. Әдеттегідей тік төртбұрыш пішіндес. Қабаттарға түсіп-шығатын екі темір-бетон баспалдақ бар. Қоныстың ұзындығы – 62, ені – 20 метр. Кеңес өкіметі кезіндегі алғашқы нысандардың бірі болып табылатын бұл пошта бөлімшесі бүгінгі таңда да өз қызметін атқаруда.


^ ОБЛЫСТЫҚ ТАРИХИ-ӨЛКЕТАНУ МҰРАЖАЙЫ


Патша заманында салынған көне ғимараттар алпысыншы жылдары қиратылғанда аман қалған ескі қоныстардың бірі – Т.Аркель деген көпестің екі қабатты үйі, осыдан 35 жыл бұрын облыстық өлкетану мұражайы орналасқан тамаша ғимарат. Екі қабатты бұл қоныстың пішіні әжептәуір күрделі. Ол ХІХ ғасырдың аяқ кезі мен ХХ ғасырдың бас кезіне тән эклектика стилімен салынған. ХІХ ғасырдың соңында осы үйге жапсарлас салынған Стрелов деген көпестің бұрынғы дүкені де қазір мұражай кешенінің бір бөлігіне жатады.Өлкетану мұражайы барлығы 2,7 мың шаршы метр алаңды алып жатыр. Бұл қоныс Қызылжардың ескіні еріксіз елестететін бір бұрышы болып табылады.


^ БІЗДІҢ МАҚТАНЫШТАРЫМЫЗ


Дене шынықтыру мен спортты дамыту, Президент Н.Ә.Назарбаев атап көрсеткеніндей, «Қазақстан - 2030» стратегиясының басым мақсаттарының бірі – халықтың денсаулығын нығайтуға қол жеткізуге бағытталған аса маңызды мемлекеттік міндет. Егеменді Қазақстанның спортшылары халықаралық жарыстардағы өз жеңістерімен еліміздің беделін нығайтуға зор үлес қосты. Олардың ішінде біздің жерлесіміз, 2000 жылғы Олимпиадалық ойындарының күміс жүлдегері, 2003 жылғы Тур де Франс веложарысының қола жүлдегері Александр Винокуровтың бар екенін біз мақтаныш ете аламыз. Қазақстан құрамасының сапында Сергей Яковлев, Елена Парфенова, Ильдар Габтелмаликов пен Артем Лободрыга да бар.


Сұрақтарға жауап беріңіздер: Біздің облысымыздан шыққан атақты спортшылар туралы не білесіздер? Сіздер Максим Лапшин, Михаил Дедов, Адиль Нуржаупов, Иван Войтенко, Евгений Тетюхин, Елена Парфенова, Евгений Сизико сияқты спортшылар туралы не білесіздер? Шағын баяндама жазып келіңіздер.


ҚАЗАҚСТАН мен РЕСЕЙ


арасындағы ынтымақтастықты нығайтудағы шекаралас аймақтардың үлесі


2005 жылдың 17 мамырында Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаев жұмыс бабындағы сапарымен Ресей Федерациясының Челябі қаласында болды.


Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаев пен Ресей Федерациясының Президенті Владимир Путин кездесіп, шекаралас аймақтардың түрлі саладағы ынтымақтастығын дамыту жайында әңгімелесті. Ресей басшысы екі елдің ынтымақтастығын дамытып, қарым-қатынастарды нығайтуда шекаралас аймақтардың атқаратын рөліне, қосатын үлесіне тоқталды. Қазақстан Президенті көршілес елдердің, оның ішінде Орал өңіріндегі аймақтардың сауда-экономикалық ынтымақтас-тығына жоғары баға берді.


Соңғы екі жылда Қазақстан мен Ресей арасындағы тауар айналымы үш есе артып, бүгінде 8 миллиард долларға жуықтады. Мемлекет басшылары екі ел азаматтарының шекарадан кедергісіз өту мәселесіне де назар аударды. Қазақстан мен Ресей азаматтары екі ел шекарасынан визасыз өту жөнінде мәселесі қозғалды. Бұл, әсіресе, шекаралас аймақтардағы тұрғындарға аса қажет.


Бүгінде Қазақстан мен Ресейдің 72 субъектісі, жалпы алғанда, 16 аймағы сауда-экономикалық байланыстар жасайды. Кездесу соңында Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаев пен Ресей Федерациясының Президенті В.Путин бірлескен мәлімдемеге қол қойды.


^ ДОСТЫҚ КЕЛІСІМІ


2004 жылдың 8 қазанында Түмен облысының губернаторы С.Собяниннің басшылығымен Ресей Федерациясы Түмен облысының делегациясы Солтүстік Қазақстан облысында жұмыс сапарымен болды.


Сапар барысында Солтүстік Қазақстан облысының әкімі Т.Масұровпен кездесу өтіп, 2002 жылғы 20 мамырдағы Солтүстік Қазақстан облысы әкімдігі мен Түмен облысы әкімшілігі арасында сауда-экономикалық, ғылыми-техникалық, гуманитарлық және де басқа салалардағы ынтымақтастық туралы келісімнің, сондай-ақ 2002 жылғы 28 тамыздағы Солтүстік Қазақстан облысы делегациясының Түмен облысына ресми сапарының қорытындысы жөніндегі Хаттаманың іске асырылуы талқыланды.


Солтүстік Қазақстан облысының әкімдігі мен Түмен облысының әкімшілігі әлеуметтік-экономикалық, ғылыми-техникалық және мәдениет салаларындағы екі жақты ынтымақтастықты кеңейту мүмкіндігін атай отыра, осы облыстар аумағында орналасқан шаруашылық субъектілері арасындағы өндірістік, технологиялық байланысты сақтауға және дамытуға үлкен негіз беретін бірнеше келісімдерге қол жеткізді.


^ ТАМЫРЫ ТЕРЕҢ ДОСТЫҚ


Қазақстан мен Ресей – құдай қосқан көршілер.


2005 жылы ақпанның 25-інде жұмыс бабындағы сапарымен Петропавлда болған кезінде облыстық тарихи-өлкетану мұра-жайының қабырғасына орнатылған қазақтың асыл перзенті Шоқан Уәлиханов пен орыстың ұлы жазушысы Федор Достоевскийдің барельефін ашуға қатысқан Президентіміз Н.Ә.Назарбаев осылай дей келіп, тамырын тереңнен тартқан достықты, уақыт сынынан өткен тату көршілік қарым-қатынастарды одан әрі дамытудың маңызын айрықша атап көрсеткен болатын.


Екі ел халықтарының мәңгілік


достығын бейнелейтін мысалдар біздің өңірде де аз емес. Солтүстік Қазақстан облысының Ресейдің шекаралас өңірлерімен байланысы жылдан-жылға нығая түсуде. Ол облыс әкімі Тайыр Мансұровтың Қорған облысына сапары кезінде де аңғарылды. Қазақстандық әріптесін шекарадан қарсы алған Қорған облысының губернаторы Олег Богомолов делегация мүшелеріне сәт-сапар тіледі. Екі облыстың басшылары жаңадан салынған, осы заманғы жабдықтармен жарақтандырылған кеден бекетін аралады.


Жұмыс сапары екі өңірдің 2004 жылғы ынтымақтастығын қорытындылап, Бірлескен мәлімдемеге қол қоюмен аяқталды.


^ МЕМОРАНДУМҒА ҚОЛ ҚОЙЫЛДЫ


2005 жылдың 24 мамырында Омбы облысының губернаторы Л.К.Полежаев бастаған осы өңірдің делегациясы жұмыс бабындағы сапармен Солтүстік Қазақстан облысында болды. Тайыр Мансұров пен Леонид Полежаев Қазақстан мен Ресейді осы күнге дейін байланыстырып келе жатқан тату көршілік пен ынтымақтастық екенін атап көрсетті. Сапар бағдарламасы қазақ және орыс халықтарының мәңгілік достығын бейнелейтін Ш.Уәлиханов пен Ф.Достоевскийдің барельефіне гүл шоқтарын қоюмен басталды. Одан кейін Ертіс өңіріндегі облыстың губернаторы өзі еңбек жолын бастаған «ЗИКСТО» ААҚ-ның жағдайымен танысты. Манаш Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде құрметті профессор атағына ие болған губернатор жарты мыңнан астам студенттер алдында дәріс оқыды.


Сапардың ең басты қорытындысы – Солтүстік Қазақстан облысының әкімдігі мен Омбы облысының Үкіметі арасындағы ынтымақтастық туралы меморандумға қол қойылды. 14 баптан тұратын бұл келісімде әлеуметтік-экономикалық, ғылыми-техникалық, мәдени байланыстарға қатысты мәселелер біршама қамтылған.Одан соң Н.Погодин атындағы орыс драма театрында жергілікті және омбылық өнерпаздардың бірлескен концерті назарға ұсынылды.


Губернатор Леонид Полежаев петропавлдықтардың ерекше ықыласына алғыс сезімін білдірді. Екі елдің ғұлама ұлдары Шоқан Уәлиханов пен Федор Достоевскийдің достығы қазақ және орыс халықтарының сол жылдардан бері біте қайнасқан тыныс-тіршілігін аңғартады. Оны екі ел азаматтарының бүгінгі тату көршілік қарым-қатынастары айғақтай түсіп отыр.


Солтүстік Қазақстан облысынан шыққан атақты адамдар туралы мәтіндермен танысыңыздар. Оларды оқып, орыс тіліне аударыңыздар. Қазақша мазмұнын айтып беріңіздер.


^ АҒЫНТАЙ БАТЫР


(1599-1671)


1999 жылы Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы Мәдениет ауылы және Златогорск селосының маңында жерленген қазақтың ұлы батырлары Қарасай мен Ағынтайға арналған мемориалдық кешен ашылды.


Ағынтай батыр 1599 жылы қазіргі Айыртау ауданының жерінде, Арғын руынан шыққын.


Жас шағынан елін, халқын жоңғар шапқыншылығынан қорғап, ХVІІ ғасырда ерлігімен аты шыққан, қазақ хандығының тұтастығын және тәуелсіздігін нығайтуға сүбелі үлес қосқан ержүрек батырлардың бірі.


Ағынтай батыр – Есім мен Жәңгір хандардың сенімді серіктерінің бірі. Ол 1620 жылдан бастап Жоңғарлармен болған ірі шайқастардың барлығына қатысқан. Қалмақ батырларымен әлденеше рет жекпе-жекке шығып, үнемі мерейі үстем болып отырған. Аңыздарда Ағынтай батырдың орасан зор қара күш иесі екендігі де айтылады.


Ағынтай батырдың өмір жолы, халқын қорғауда көрсеткен қаһармандығы келер ұрпаққа ұмытылмас үлгі болып отыр.


^ ҚАРАСАЙ БАТЫР


(1598-1671)


Халқымыздың батыры Қарасай Алтынайұлы 1598-1671 жылдары өмір сүрген. Ол қазіргі Алматы облысы Жамбыл ауданында дүниеге келген. Ұлы жүз Шапырашты тайпасының Есқожа руынан шыққан. Жетісуда жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық соғыста қол бастаған. Солтүстікте Обаған мен Тобағанда, шығыста Алтай мен Тұрпанда жаулармен айқасып, елдің шетін белгілеген батыр. Көкшетау жерінде болған соғыстардың бірінде ауыр жараланып, дүние салды. Сүйегі өзімен бірге сол ұрыста қазаға ұшыраған арғын Ағынтай батырмен бірге жерленген. Ағынтай батыр мен Қарасай батыр өмірлерінің соңында осы солтүстікті мекендеген. Сондықтан 1999 жылы Петропавл қаласының театр алаңында Қарасай мен Ағынтай батырларға ескерткіш орнатылды. Ұрпақтары екі батырды мәңгі есте сақтайды.


^ ҚОЖАБЕРГЕН ТОЛЫБАЙҰЛЫ


(1663-1763 ж.ж.)


Солтүстік Қазақстан облысына қарасты Жамбыл ауданында Гүлтөбе деген жерде дүниеге келген. Ол – ақын, жырау, жауынгер, ордабасы. Қожаберген – қазақ, ноғай, қарақалпақ халықтарының біріккен әскерлерін басқарып, жауға қарсы соғыстарда үлкен ерлік көрсеткен батыр. Атақты «Елім-ай» әнінің авторы.


^ МАҒЖАН ЖҰМАБАЕВ


(1893-1938)


Мағжан 1893 жылдың 25 маусымында дүниеге келді. Оның туған жері – Солтүстік Қазақстан облысы, қазіргі Мағжан Жұмабаев ауданы, Мағжан ауылы. Мағжан Қызылжар қаласында медреседе 4 жыл оқып, мұсылманша білім алады, арабша, парсыша, түрікше үйренеді.


Кейіннен Омбы қаласындағы мұғалімдер семинариясына оқуға түседі. Осында Сәкен Сейфуллинмен танысады. Семинарияны алтын медальмен бітіреді. Үздік оқитын қазақ балаларына арналған «Потанин қорынан» ұдайы стипендия алып тұрады.


1924 жылы Мәскеу қаласында жұмыс істейді. Кейіннен елге қайта оралып, Қызылжар қаласындағы педагогикалық техникумда және партия мектебінде сабақ береді. Бірақ 1929 жылы ұсталып, Мәскеуде Бутырка түрмесіне қамалады. Содан он жылға сотталып, Карелияда айдауда болады.


1935 жылы ол М.Горькийдің көмегімен абақтыдан босатылады. Қызылжар қаласындағы №7 орта мектепте орыс тілі мен әдебиетінен сабақ береді. 1937 жылы Алматы қаласына келеді. Көп ұзамай ол тұтқынға алынады. Сөйтіп, ақын сталинизмнің құрбаны болады.


Мағжан Жұмабаев – аса көрнекті ақын, педагог, қоғам қайраткері, прозашы, аудармашы, біздің мақтанышымыз, жерлесіміз. Оның поэмалары – «Қорқыт», «Батыр Баян»; «Шолпан» өлеңдер жинағы көпшілікке әйгілі. Біздің қаламызда Мағжан Жұмабаев атында көше, алаң бар. Ақынға ескерткіш орнатылған.


^ «МЕН ЖАСТАРҒА СЕНЕМІН»


атты өлеңді мәнерлеп оқыңыз.


Арыстандай айбатты,


Жолбарыстай қайратты,


Қырандай күшті қанатты


Мен жастарға сенемін!


Көздерінде от ойнар,


Сөздерінде жалын бар.


Жаннан қымбат оларға ар


Мен жастарға сенемін!


Жас қырандар балапан,


Жайып қанат ұмтылған.


Көздегені – көк аспан


Мен жастарға сенемін!


Жұмсақ мінез жібектер,


Сүттей таза жүректер,


Қасиетті тілектер


Мен жастарға сенемін!


«Алаш» - айбынды ұраны,


Қасиетті құраны.


Алаштың олар құрбаны,


Мен жастарға сенемін!


Тау суындай гүрілдер,


Айбынды Алаш елім дер.


Алтын Арқа жерім дер


Мен жастарға сенемін!


Қажу бар ма тұлпарға,


Талу бар ма сұңқарға?


Иман күшті оларда,


Мен жастарға сенемін!


Мен сенемін жастарға,


Алаш атын аспанға


Шығарар олар бір таңда,


Мен жастарға сенемін!


^ СӘБИТ МҰҚАНОВ


(1900-1973)


Сәбит Мұқанов – атақты жазушы, біздің жерлесіміз, әдебиет зерттеушісі, мемлекеттік сыйлықтың иегері.


С.Мұқанов Солтүстік Қазақстан облысының бұрынғы Преснов ауданында туған. Ол Омбыдағы мұғалімдер курсында, Орынбордағы рабфакта оқыған. 1935 жылы Мәскеудегі Қызыл профессура институтының әдебиет бөлімін бітіргеннен кейін «Қазақ әдебиеті» газетінің редакторы болып істейді.


С.Мұқанов өлеңдері 1922 жылдан бастап жарияланады. Оның «Сұлушаш», «Ботагөз», «Мөлдір махаббат» романдары, «Өмір мектебі» трилогиясы, «Шоқан Уәлиханов» деген пьесасы, т.б. көптеген шығармалары бар. Оның шығармалары әлемнің 50 шақты тіліне аударылған.


Жазушының есімімен біздің қаламызда көше, қазақ сазды-драма театры, облыстық кітапхана аталады.


^ ҒАБИТ МҮСІРЕПОВ


(1902-1985)


Ғабит Мүсірепов 1902 жылы 22 наурызда Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Жаңажол ауылында дүниеге келген. Қазақ КСР Ғылым академиясының академигі. Қазақстанның Халық жазушысы. Тоғыз жасқа дейін өз ауылында оқып хат таныды. 1916 жылы екі сыныптық ауылдық орыс мектебінде бір жыл, одан кейін төрт жыл орыс мектебінде оқып, оны 1921 жылы бітірді.


Ұлы Отан соғысы жылдарының соңында «Қазақ батыры» повесін (кейін «Қазақ солдаты» романы) жазды.


Сонымен қатар, Ғабит Махмұтұлы прозаның шағын жанрында да еңбек етті. Ондаған очерк, әңгіме, повестер жазып жариялады.


Отызыншы жылдарда драматург ретінде де бой көрсетті. Оның драматургиядағы тырнақалдысы – сахнада мың реттен аса қойылған «Қыз Жібек» операсының либреттосы еді.


^ ИВАН ШУХОВ


(1906-1977)


Иван Петрович Шухов – қазақстандық орыс кеңес жазушысы.


И.П. Шухов қазіргі Солтүстік Қазақстан облысының, Преснов ауданында 31 шілдеде 1906 жылы туған. Ол Пресновкадағы діни-шіркеу мектебінде, Петропавлдағы педагогикалық техникумда оқыды. 1926 жылы Омбы қаласындағы рабфакты бітірді. 1927 жылы Мәскеудегі В.Я. Брюсов атындағы әдебиет институтында оқыды.


Ұлы Отан соғысы жылдары Преснов аудандық газетінің редакторы болды. Сол кездері "«Письма Сибирским казакам"» атты повесі дүниеге келді. 50-жылдардан бастап оның жаңа кітаптары «Покорители целины», «Золотое дно», «Целинные будни», т.б. бірінен кейін бірі жазылды. Орыс оқырмандарын М.Әуезовтің, С.Мұқановтың, Ғ.Мұстафиннің, Ғ.Мүсіреповтің бірқатар шығармаларымен таныстырды.


И.П. Шухов Преснов аудандық газетінің редакциясында істеді. Екі рет 1942 және 1944 жылдары Солтүстік Қазақстан делегациясының құрамында майданға барды. И.Шуховтың соғыс туралы очерктері «Правда» газетінде, Англия мен Американың баспасөз беттерінде басылып шықты.


^ ЕБІНЕЙ БӨКЕТОВ


(1925-1983)


Ебіней Бөкетов 1925 жылы 23 наурызда Солтүстік Қазақстан облысындағы Бағанаты ауылында туған. Қорған облысына қарасты Макушинск ауданында алғаш мектеп табалдырығын аттаған ол соғыс жылдары бастауыш және орталау мектептің мұғалімі болған. Одан кейін Қазақтың кен-металлургия институтының металлургия факультетін бітіріп, аспирантураға қалдырылады. Сонымен бірге, Қазақ мемлекеттік баспасында редактор болып істеген. Сол жылдары ол ғылыми-зерттеу жұмыстарымен қатар, әдебиет сыны, көркем аударма саласында да еңбек еткен.


Ол бірнеше монографияның, көптеген көркем публицистиканың, «Шесть писем другу» атты кітаптың авторы. Көркем аударма саласында С.Есениннің «Анна Снегина», В.Маяковскийдің «Қандала», «Жақсы» деп аталатын шығармаларын және И.Василенконың «Артемка» повесін, Э. Золянің әңгімелері мен мақалаларын, И.Вазовтың «Тепкіде» романын қазақшалаған.


Біздің қаламызда Е.Бөкетов атындағы көше және М.Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде аудитория бар.


^ БАҚЫЛАУ ЖҰМЫСЫ


1. Қазақша баламасын жазыңыз:


достопримечательности, не очень большой, расположен, центр, микрорайон, основан, площадь, памятник, гордиться, парк, нравится, родился – вырос, акимат, на берегу реки Ишим.


2. Берілген сөздер және сөз тіркестерімен сөйлемдер құрыңыз.


3. Келесі сөйлемдерді қазақ тіліне аударыңыз:


1. Я живу в городе Петропавловске.


2. Наш город небольшой.


3. Петропавловск – центр СКО.


4. СКО образована в 1936 году.


5. В нашей области 13 районов.


6. Петропавловцы гордятся своим городом.


7. Город основан в 1752 году.


8. Он расположен на реке Ишим.


9. В нашем городе много достопримечательностей: библиотека имени С.Муканова, русский драматический театр им. Погодина, историко-краеведческий музей.


10. Основная улица города – улица Конституции.


11. В городе есть учебные заведения: СКГУ имени М. Козыбаева, педколледж имени М. Жумабаева и др.


12. Я люблю свой город, так как здесь я родился и вырос.


13. Северо-Казахстанскую область называют «краем белых берёз».


14. Наша область граничит с Курганской, Омской, Тюменской, Костанайской областями.


15. В области проживают представители 97 национальностей.


16. В нашей области хорошо растут пшеница, овощи, картофель.


4. Сұрақтарға жауап беріңіз:


1. Почему СКО называют «краем белых берёз»?


2. Почему вам нравится г. Петропавловск?


3. Почему область называют «Северными воротами республики»?


5. «Біздің облысымыз» атты тақырыпқа орыс тілінде 10 тестік тапсырма құрастырыңыз. (Составьте 10 тестовых заданий по теме «Наша область»)


6. Солтүстікқазақстандық атақты адамдар туралы баяндап беріңіз. (Расскажите об известных людях – североказахстанцах.)


7. Какие пословицы-поговорки о родине, о родном крае вы знаете на казахском языке?


8. Подискутируйте на темы «Туған жер – алтын бесік», «Туған жердей жер болмас, туған елдей ел болмас».


“Солтүстік Қазақстан облысы” тақырыбы бойынша


^ ТЕСТІК ТАПСЫРМАЛАР


1. Солтүстік Қазақстан облысы құрылған жыл


а) 1936 жыл


ә) 1938 жыл


б) 1945 жыл


2. Солтүстік Қазақстан облысында … аудан бар


а) он екі


ә) он бес


б) он үш


3. Облыс орталығы


а) Көкшетау қаласы


ә) Петропавл қаласы


б) Ақмола қаласы


4. Облыс аумағы … мың шаршы шақырым


а) 44,9


ә) 44,3


б) 55,3


5. Біздің облысымызды «…» деп атайды


а) «ақ қайыңдар өлкесі»


ә) «күрішті өлке»


б) «тұманды өлке»


6. Солтүстік Қазақстан облысы – Республиканың солтүстік …


а) қақпасы


ә) астанасы


б) терезесі


7. Солтүстік Қазақстан - … Отаны.


а) Қ.Тоқаевтың


ә) С.Мұқановтың


б) Қ.Сәтбаевтың


8. Облыс 1966 жылы … орденімен марапатталды


а) Алтын белгі


ә) Парасат


б) Ленин


9. Солтүстік Қазақстан облысының ең ірі өзені - … .


а) Ертіс


ә) Есіл


б) Еділ


10. Солтүстік Қазақстан облысында … жуық көл бар.


а) жүзге


ә) сексенге


б) мыңға


11. Солтүстік Қазақстан облысынан шыққан атақты спортшылар


а) И.Поддубный, Қ.Мұңайтпасов


ә) В.Шақшақбаев, Е.Парфенова, В.Винокуров


б) А.Сидоров, С.Иванов, Ю.Петров


12. Солтүстік Қазақстан облысы … облыстарымен шектеседі


а) Омбы, Қорған, Түмен, Қостанай


ә) Атырау, Қарағанды, Алматы, Қызылорда


б) Павлодар, Орал, Шымкент


^ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ


Қазақстан жерінің жалпы аумағы 2,7 миллион шаршы шақырым. Өзінің жер көлемі жөнінен мемлекетіміз дүние жүзінде алтыншы орынды алады.


Халқының саны 15 миллион адам. Қазір Қазақстан Республикасында жүз отыз бір ұлттың өкілдері тату-тәтті тұрып жатыр. Негізгі ұлттар: қазақтар, орыстар, татарлар, немістер, украиндар, т.б. Республикада мемлекеттік тіл – қазақ тілі. Орыс тілі ресми тіл ретінде қазақ тілімен бірдей қолданылады.


Қазақстан Республикасы солтүстігінде Ресеймен, оңтүстігінде Өзбекстан, Қырғызстан, Түркіменстанмен, шығыста – Қытаймен, ал батыста – Каспий теңізімен шектеседі.


Қазақстанның табиғаты мейлінше алуан түрлі. Оның байтақ жерінде жазықтар да, қыраттар да, таулар да бар. Қазақстан жерінің ең биік нүктесі – Хан Тәңірі шыңы, теңіз деңгейінен 6995 м. жоғары, ал ең төменгі нүктесі – Қарақия ойпаты, теңіз деңгейінен 132 м. төмен жатыр.


Қазақстанда – үлкенді-кішілі 8,5 мың өзен бар, оның ішінде жетеуінің ұзындығы 100 шақырымнан асады. Ең ірілері – Каспий теңізіне құятын Орал және Ембі өзендері. Ертіс, Есіл, Тобыл өзендері республиканы кесіп өтіп, Солтүстік мұзды мұхитқа құяды. Сол сияқты үлкенді-кішілі 48000 көл бар. Олардың ішіндегі ең үлкені – Балқаш, Зайсан, Алакөл. Жер бетіндегі ең үлкен теңіз болып табылатын Каспийдің солтүстігіндегі едәуір бөлігі мен шығыс жағалауының жартысы Қазақстанға қарайды. Қазақстандағы Каспий теңізінің жалпы көлемі – 2340 шақырым болады.


Қазақстан аумағының 26%-ын жазық дала алып жатыр, 167 млн. гектар жерін шөл (44 %) және жартылай шөл (14 %) құраса, орманды жер көлемі –21 млн. гектар.


Еліміздің аумағында өсімдіктің жалпы түрлері 6 мыңнан астам, олардың ішінде дәрілік шөптердің 250 түрі өседі. Құстардың түрі 500-ден астам, өзен-көлдерде балықтың 150 түрі бар, ал далалар мен ормандардағы жабайы аңдардың түрі 178-ге жетеді.


Қазақстан жер қойнауынан Менделеев кестесіндегі 105 элементтің 99-ы табылса, 70 элементтің қорына барлау жасалған, 60-ы өндіріске тартылған. Қазіргі уақытта минералды шикізаттың 1225 түрі бар, 493 кен орны белгілі. Әлем бойынша Қазақстан цинк, вольфрам және барит өндіру жөнінде – екінші орында, мыс, флюориттен – үшінші, молибденнен – төртінші, алтыннан – алтыншы орында.


Қазақстанның егемендігін, тәуелсіздігін жүзден астам мемлекет таныды.


Қазақстан Республикасының мемлекеттік нышандары - Ту, Елтаңба, Гимн. Ұлттық теңге 1993 жылдың 15 қарашасында айналымға енді. Мемлекеттік нышандар мен ұлттық теңге – тәуелсіздіктің жетістігі.


Қазақстан Республикасының астанасы - Астана қаласы.


…Ерке Есіл жағасында бой көтерген, ерекше сәулеттік ландшафты бар, бірегей мүсіндік нышандары сап түзеген, жоғары технологиялы болашаққа ұмтылған, өзгені сыйлап, өзінің жаңа астанасы мен өз елін шексіз мақтаныш тұтатын көп ұлтты және көпдінді халқы бар әсем де мейірлі астанамыз, міне, осындай қала.


Н. Назарбаев


АСТАНА


1998 жылғы 6 мамырда “Қазақстан Республикасының астанасы Ақмола қаласын Қазақстан Республикасының астанасы Астана қаласы деп қайта атау туралы” Қазақстан Республикасы Президентінің тиісті Жарлығы шықты. Астана қаласы атымен Қазақстан Республикасының жаңа елордасы үшінші мыңжылдыққа енді. Жаңа Астана қаласы қаланы қақ жарып ағып жатқан өзен жағасында бой көтереді. Астана ресми елтаңбасының жаңа нұсқасы 1999 жылғы маусымда бекітілді.


Бүгінде Астананың аты әлемге әйгілі. Бұл өңір – талай тарихи оқиғаларды бастан өткізген қасиетті өлке. Тарихшылардың айтуы бойынша, өткен ғасырларда осы күнгі Астана тұрған орын ғұндардың батыстағы бір ордасы болған.


Астана бұрын Қараөткел, Акмолинск, Целиноград, Ақмола деп атанған. Астана Қазақстанның солтүстік аймағында орналасқан. Бұл жердің ауасы таза, қысы қатал, жазы ыстық болады.


1830 жылдың 18 маусымында Астана қаласына айналған бекіністің негізі қаланды. Ол Ташкенттен Оралға және Ресей империясының басқа да аудандарына апаратын керуен жолы бойында қолайлы географиялық жағдайға ие бола отырып, тез арада ірі сауда орталығына айналды.


1929 жылдың 8 қарашасында Бурабай-Ақмола темір жолы салынып, ол өнеркәсіптің қалыптасуы үшін айрықша маңызды болды. Осында алғашқы пойыз келді.


1939 жылдың 14 қазанында Ақмола облысы құрылды. Оның құрамына Торғай және Көкшетау облыстары кіріп, республиканың ірі аймағына айналған әкімшілік орталығы болып белгіленді.


1952 жылдың 16 қаңтарында Ақмола – Павлодар темір жол желісінің құрылысы аяқталды. Ақмола республиканың солтүстік аймағындағы ірі темір жол торабына айналды. 1961 жылдың 24 сәуірінде Ақмоланың атауы Целиноград болып өзгертілді. 1992 жылдың 6 шілдесінде Целиноград қаласы Ақмола деген өз атына ие болды.


Астана – Қазақстан Республикасының әкімшілік, іскерлік және мәдени орталығы болып табылады. Астана – болашағы үлкен қала. Мұнда әсем, зәулім ғимараттар көп: Президент Ақордасы, Л.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Ішкі істер, Сыртқы істер, Қаржы министрліктерінің ғимараттары, католиктердің костелі мен синагога, тұрғын үй және ойын-сауық кешендері, “Транспорт-Тауэр”, “ҚазМұнайГаз”, “Астана-Тауэр”, т.б. Сондай-ақ Елорданың көрікті жерлерінің бірі – “Атамекен” этнопаркі. Ол парк Қазақстанның картасын бейнелейді. Қаланың этникалық пішінін ескерткіштер айқындайды, солар қалыптастырады. Республика даңғылы мен Абай көшесінің қиылысында екі ескерткіш орнатылған: Кенесары ханға, ұлы Абайға. Жоғарғы Соттың жанында қазақ халқының үш ұлы биінің – Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би – ескерткіші орын тепкен. Заң академиясына іргелес орналасқан бақтың дәл ортасында С.Сейфуллиннің ескерткіші бар. Астананың орталық бөлігіндегі гүл жайнап тұрған бақтардың бірінде А.С.Пушкиннің ескерткіші бой көтерді. “Отан қорғаушылар” монументі де бар.




залишити коментар
Сторінка8/11
Дата конвертації17.10.2011
Розмір2,13 Mb.
ТипУчебник, Освітні матеріали
Додати документ в свій блог або на сайт

страницы: 1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11
плохо
  1
Ваша оцінка:
Додайте кнопку на своєму сайті:
uadocs.exdat.com

База даних захищена авторським правом ©exdat 2000-2014
При копировании материала укажите ссылку
звернутися до адміністрації
Реферати
Автореферати
Методички
Документи
Поняття

опублікувати
Документи

Рейтинг@Mail.ru
наверх